Monday, August 16, 2021

No one's life is Perfect

We often compare - the 'showcase life' - 'On the stage life' of others, to our everyday issues.
We see the public performance, the carefully crafted public image of the celebrities - and think that those famous personalities have a perfect life. 
If you believe a particular person's life is perfect - then live with them for a while.
You will see that everyone, including saints and sages have their own issues.

So deal with the issues - appreciate all the positive things in life. 
Count your blessings - and move forward. 

Friday, August 13, 2021

नीति और नियम या प्रेमा भक्ति?

आजकल कुछ लोग धर्म ग्रंथों में लिखे गए मंत्रों और शब्दों के भावार्थ की बजाए उनके उच्चारण और व्याकरण पर अधिक ज़ोर देते हैं।
 
एक बार, आदि शंकराचार्य ने एक धर्माचार्य को अपने शिष्यों को मंत्रों का पाठ करते समय व्याकरण संबंधी गलतियों और अशुद्ध उच्चारण के लिए बुरी तरह डांटते हुए देखा।
यह देखकर शंकराचार्य ने कहा:
भज गोविन्दं,  भज गोविन्दं, गोविन्दं भज मूढ़मते
संप्राप्ते सन्निहिते काले, नहि नहि रक्षति डुकृञ् करणे 

अर्थात :
हे भटके हुए प्राणी - गोविंद का ध्यान करो, गोविंद का भजन करो - परमात्मा का ध्यान करो -
अंतकाल अर्थात मृत्यु के समय कर्मकांड, नियम, या व्याकरण तुम्हें नहीं बचा पाएंगे।

सांसारिक और भाषा एवं व्याकरण का ज्ञान किसी काम नहीं आएगा। 
केवल भक्ति, प्रेम, और शुद्ध भावनाएँ ही प्रभु के दरबार में मायने रखती हैं - नियम, व्याकरण या शब्दों का उच्चारण नहीं।
यदि वे कुछ गलत भी कह जाएं तो सर्वशक्तिमान सर्वज्ञ भगवान जानते हैं कि भक्तों के मन एवं चित्त में क्या है। 
  "गोविन्द भाव भक्ति का भूखा "
वह तो केवल मन के भाव देखता है - बाहर के आडंबर नहीं। 
                                           ' राजन सचदेव '

Rules Or Devotion?

Some people - especially in this time and era - are overly concerned about the grammar and pronunciation of the words written in the Holy scriptures.
Undoubtedly, changing or missing some words - or pronouncing the words in such a way that may change the meaning of the verse is not good. However, understanding and contemplating the real meaning and essence of the message is more important than anything else.

Once, Adi Shnkracharya saw a priest scolding his disciples for the grammatical and pronunciational mistakes they made while reciting the holy Mantras.
Seeing this, Shankracharya said:

भज गोविन्दं भज गोविन्दं गोविन्दं भज मूढमते ।
सम्प्राप्ते सन्निहिते काले नहि नहि रक्षति डुकृङ्करणे ॥ १॥

Bhaj Govindam, Bhaj Govindam - Govindam bhaj moodhmatay
Sampraaptay Sannihitay kaalay nahi nahi Rakshti Dunkrunkarnay

Meaning:
"Oh, the ignorant one - Worship Govind, Praise Govind, Pray to Govind!
When the appointed time of death approaches - the rituals, rules, or grammar will not be able to save you."

It's the devotion - love, and feelings that count - not the rules, grammar, or pronunciation of the words. 
Even if they say something wrong, the Omniscient - All-knowing God knows what is in the hearts and minds of the devotees. 
                                                ' Rajan Sachdeva '

Thursday, August 12, 2021

ਸੱਚੀ ਸਫਲਤਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ

ਜੇ ਉੱਚਾ ਉੱਠਣਾ  ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਉਠੋ  -

ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਨਹੀਂ -

ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਉਛਾਲ ਕੇ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ

ਬਲਕਿ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ। 

ਸੱਚੀ ਸਫਲਤਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ -

ਬਲਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। 

                        ' ਰਾਜਨ ਸਚਦੇਵ  ' 

सच्ची सफलता दूसरों की हार में नहीं

ऊंचा उठना है - तो अपनी शक्ति से उठो 
न कि दूसरों की कमजोरियों का फायदा उठाकर। 

दूसरों की कमियां उछाल कर - उन्हें प्रसारित करके नहीं -
बल्कि अपनी प्रतिभा को उजागर करके। 

सच्ची सफलता दूसरों की हार में नहीं - 
आपकी अपनी प्रतिभा और प्रयासों में निहित है।
                                      ' राजन सचदेव  '

Fight with your own strength

If you want to rise -
rise with your own talents and endeavors 

Fight with your own strength -
Not with the weaknesses of others

Not by taking advantage of the weaknesses of others -
Not by exposing the shortcomings of others - and publicizing them.

The true success lies in your own abilities and efforts 
Not in the defeat of others.
                                   ' Rajan Sachdev '

Wednesday, August 11, 2021

ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵੀ. ਡੀ. ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ - ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰਾਂ

ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:
                          ' ਜਾਤਸ੍ਯ ਹਿ ਧ੍ਰੁਵੋ ਮ੍ਰਤਯੂ '
ਭਾਵ ਜਿਸ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।

ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲਾ ਜਾਏਗਾ।
ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਜੋ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਤੇ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ - ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਯਾਦਾਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਹਰ ਵਕਤ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।

ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼੍ਰੀ ਵੀਡੀ ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ - ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਸੰਨ 1969 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕਾਲਜ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਜੂਨੀਅਰ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੇ ਪਦ ਤੇ ਜਵਾਇਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਜੇ. ਈ. ਸਨ । ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਤ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਤਿਸੰਗ ਭਵਨ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਿਲਿਆ।
ਪਿਤਾ ਜੀ (ਸੰਤ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ।

ਸ਼ਨੀਵਾਰ, ਐਤਵਾਰ ਅਤੇ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਵਿਸਾਖੀ ਰਾਮ ਪਾਗਲ ਜੀ (ਅਮਰ ਜੀ), ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਸੇਵਕ ਜੀ ਅਤੇ ਭੈਣ ਆਸ਼ਾ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ ਵੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ।
ਇੱਕ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਤਿਸੰਗ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੈਗਨ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਸਾਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ।
ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ - ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ । ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੈਂ ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲਗਾਵ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਸੀ - ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਦੋਸਤਾਨਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਿਆ - ਅਸੀਂ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤ ਵੀ ਬਣ ਗਏ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਦਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਰਿਹਾ । ਮੈਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਸੀ - ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਮੋੜ ਤੇ ਮੇਰੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ।

ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਵੀ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਨਾ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਈ - ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ । ਮੈਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ।

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਤੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਝਿੜਕਿਆ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।
ਮੈਨੂੰ ਬੁਰਾ ਲੱਗਾ। ਮੈਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਹਰ ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਸੰਗਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਮੈਂ ਓਥੋਂ ਤੁਰੰਤ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਟੂਰ ਤੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਵਿਅਸਤ ਹੋਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਕਰਕੇ ਟੂਰ ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਮਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਮਝ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਜਦੋਂ ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ - ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਤਰਾਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ  - ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ।

ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ ਮੇਰੇ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਦੇਸੀ ਮਹਿਮਾਣਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੋਸਤਾਨਾ ਵੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ - ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਓਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ - ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ-- - -
ਉਹ ਇਕਦਮ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕਹੋ ਕਿ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਹਾ ਹੈ - ਫਿਰ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ - ਪਰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?

ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ।
ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਨਾ ਕਹੋ ਅਤੇ ਜੇ ਪਿਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ - ਕੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਝਿੜਕਣ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਇਸੇ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੀਰ - ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ - ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰੋ - ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ।
ਅਤੇ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰੋ - ਕਿਉਂਕਿ ਕੀਮਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਅਵਾਕ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ - ਇੱਕ ਐਸਾ ਸੰਤ ਜਿਸਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਿਸੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ।

----------------------------------------------------

ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ 10-12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਨੰਦਪੁਰ ਕੇਸ਼ੋ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਉੱਥੇ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।  ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਰੱਖੜੀ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਸੀ।
ਨੰਦਪੁਰ ਕੇਸ਼ੋ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਣਾ ਹੋਇਆ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸੀ।
ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਵਿਸ਼ਨ ਕੌਣ?
ਉਹ ਹੱਸ ਪਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਸੀ - ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸੀ।
----------------------------------------------------

ਸੰਨ 1971 ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਰਵਿਸ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਮੂ ਚਲਾ ਗਿਆ। 
ਇਧਰ ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ ਦੀ ਬਦਲੀ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਮੱਨਿਆ ਪਰ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਉਹ ਉਥੇ ਰਹੇ - ਮਾਸਿਕ ਕਿਰਾਇਆ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਕਿਰਾਇਆ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ।
ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਵਨ ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਹਿੱਸੇ (portion) ਦੀਆਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭਵਨ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਬਿੱਲ ਖੁਦ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਟੂਰ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮੁਕਤਸਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਰਕ ਵੀ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਊਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ ਦੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਦੇਣ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬਿੱਲਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਓਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ - ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਵਫਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ - ਇਹ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਨਮੋਲ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਨ ਜੋ ਪਿਤਾ ਸੰਤ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਪਾਲ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣਾ ਲਿਆ।

ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਨਿਰੰਕਾਰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨੀਕ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਸਨ, ਓਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦਿਲ ਸੰਤ ਵੀ ਸਨ। ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੱਖ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਭਾਅ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਬਲ ਰਿਹਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਝਲਕਦਾ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਤਾਂ ਖਲੁਗੀ - ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ 
ਸਧਾਰਨ, ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੁਆਰਾ ਸਦਾ ਸਾਡੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣਗੇ।
                                                  ' ਰਾਜਨ ਸਚਦੇਵ '
                                       (ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ --- ਵਿਕਾਸ ਨਰੂਲਾ ਜੀ) 


ਮੁਕਤਸਰ 1981

पूज्य वी डी नागपाल जी - भावपूर्ण श्रद्धांजली आणि संस्मरण

श्रीमद्भगवद्‌गीतेत भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात -
" जातस्य हि धृवो मृत्यु "
अर्थात - जे जन्माला आले आहेत त्यांचा मृत्यू निश्चित आहे.
हा प्रकृतीचा नियम आहे. जो कोणी संसारात येतो तो एक दिवस संसार सोडून निघून जातो.
पण काही लोक असे असतात, जे आपल्या मनावर कायमस्वरूपी प्रभाव पाडून जातात, इतक्या सुंदर आठवणी मागे सोडून जातात की ज्यांपासून आपण नेहमी प्रेरणा घेऊ शकतो.

असेच एक महान व्यक्तिमत्त्व होते - आदरणीय श्री वी. डी. नागपाल जी होते, ज्यांनी युवावस्थेत माझ्या विचारांना योग्य दिशा देण्यात आणि माझा विश्वास पक्का करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

१९६९ मध्ये जेव्हा मी सरकारी महिला कॉलेज, पटियाला येथे कनिष्ठ व्याख्याता (junior lecturer) म्हणून कार्यरत झालो, तेव्हा पूज्य नागपाल जी पंजाबच्या इलेक्ट्रिसिटी बोर्डमध्ये जे. ई. - या पदावर कार्यरत होते. त्याचदरम्यान संत निरंकारी सत्संग भवन, पटियाला येथे पहिल्यांदा माझी आणि त्यांची भेट झाली.

पिता जी (संत अमर सिंह जी) नागपाल जींच्या अत्यंत जवळचे होते आणि त्यांचे खूप कौतुक करायचे व त्यांना मान द्यायचे.
शनिवार-रविवार आणि सुट्ट्यांमध्ये मला पिता जींसोबत त्यांच्या प्रचार यात्रांना जाण्याचे सौभाग्य प्राप्त होऊ लागले. विसाखी राम पागल जी (अमर जी), सुशील कुमार सेवक जी आणि भगिनी आशा जी तर नेहमीच सोबत असत आणि वेळेनुसार पूज्य नागपाल जीही अनेक प्रचार यात्रांमध्ये सोबत असत. एका सत्संग कार्यक्रमाच्या स्थानावरून दुसऱ्या सत्संग स्थळावर पोहोचेपर्यंत, स्टेशन वॅगनमधून प्रवास करताना सहज बोलता-बोलता पिता जी आम्हाला अनेक गोष्टी समजावत असत आणि नेहमी आम्हाला गहन आध्यात्मिक शिकवण देत असत.

सत्संगानंतर किंवा जेव्हाही आम्हाला मोकळा वेळ मिळत असे, आम्ही त्यांनी उल्लेखलेल्या गोष्टींवर चर्चा करत असू, आपले विचार आणि अनुभवही एकमेकांना सांगत असू. हळू हळू मला नागपाल जींशी खूप आपलेपणा वाटू लागला. आमच्यात वयाचे मोठे अंतर असूनही, ते माझ्यापेक्षा खूप मोठे होते, तरीही, आमच्यात मैत्रीचे संबंध जोडले गेले - आम्ही चांगले मित्र बनलो पण तरीही माझ्या मनात नेहमी त्यांच्याप्रति आदर व सन्मान असे. मी एका मोठ्या भावाप्रमाणे त्यांचा सन्मान करायचो आणि त्यांनी नेहमी मला लहान भावाप्रमाणे प्रेम दिले आणि आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर माझे मार्गदर्शन केले.

अनेकदा असे होते की एखादी छोटीशी घटना आपल्या जीवनात अत्यंत प्रभावी ठरते. अशीच एक अविस्मरणीय घटना त्या काळात माझ्यासोबत घडली. त्या घटनेने माझा विश्वासही दृढ केला आणि माझे विचारही कायमसाठी बदलून टाकले. मी या घटनेचा उल्लेख अनेकदा व्यक्तिगत रूपात किंवा सामूहिक रूपात संवाद साधताना आणि सत्संगातही केला आहे.

एकदा पिता जी मला छोट्याशा गोष्टवरून सर्वांसमोर ओरडले आणि रागात बरंच काही बोलले. मला वाईट वाटले, अपमानित झाल्यासारखे वाटले.

मी रोज सकाळ-संध्याकाळ सत्संगाला जात राहिलो पण सत्संग संपल्यावर लगेच तिथून निघून यायचो आणि सत्संगाची वेळ वगळता इतर वेळी मी भवनवर जाणे बंद केले. जेव्हाही पिताजींनी मला त्यांच्यासोबत प्रचार यात्रेला यायला सांगितले, तेव्हा मी अत्यंत व्यग्र असण्याचे कारण देऊन नकार दिला. त्यांच्या हे लक्षात आले आणि एका सायंकाळी नागपाल जी जेव्हा भवनवर आले तेव्हा पिता जी त्यांना म्हणाले, 'मला वाटते राजन माझ्यावर नाराज आहे. तो तुमचा सन्मान करतो आणि मोठ्या भावासमान मानतो, त्यामुळे तुम्ही त्याच्याशी बोला."

नागपाल जी माझ्या खोलीवर आले - तेव्हा मी देसी मेहमानदारीमध्ये डॉ. दिलीप सिंह जींच्या घरी भाड्याने घेतलेल्या एका खोलीत रहायचो. आमच्यात मैत्रीचे संबंध असल्याने मी नागपाल जींशी मनमोकळेपणाने बोललो आणि सांगितले की पिताजी असे म्हणाले, पिताजी तसे म्हणाले, त्यांनी तसे करायला नको होते...
माझे बोलणे मध्येच तोडत ते म्हणाले, जर तुम्ही असे म्हणाल की अमर सिंह जी असे म्हणाले आणि तसे म्हणाले, तर ठीक आहे. पण एका बाजूला तुम्ही त्यांना पिता जी म्हणत आहात आणि अशी तक्रारही करत आहात?
पुढे त्यांनी म्हटले - आपल्या वडिलांशीवाय इतर कोणालाही पिता जी म्हणण्याचा अर्थ हा की, तुम्ही त्या व्यक्तीचा सर्वोच्च सन्मान करत आहात. एकतर त्यांना पिता म्हणू नका आणि जर वडील मानत असाल तर जरा विचार करा - वडिलांनी ओरडल्यावर आपण वडिलांना सोडून देतो का?
त्यामुळे, मित्रा, एकतर त्यांना भाई अमर सिंह जी नावाने संबोधित करा, पिता जी नव्हे. आणि जर वास्तविकतेत तुम्ही त्यांचा पित्याच्या रूपात सन्मान करत असाल, तर ते आपल्या कर्मांतून प्रकट करा कारण किंमत शब्दांची नाही, तर कर्माची असते.

हे ऐकून मी निःशब्द झालो आणि पिताजींचे दर्शन घेण्यासाठी त्यांच्यासोबत भवनमध्ये गेले.

ही माझ्या जीवनातील एक महत्त्वपूर्ण घटना होती जिने एका छोट्याशा गोष्टीसाठी, एक महान संत भाईसाहब अमर सिंह जींपासून दूर जाण्यापासून वाचवले - एक असे संत ज्यांचे भेटणे कोणाच्याही जीवनात सौभाग्यची गोष्ट असते.
---------------------------------------------------------------------

नागपाल जी पटियालापासून १०-१२ किलोमीटर दूर, नंद पूर केशो या छोट्याशा गावात कुटुंबासोबत राहत होते. मी कधीकधी त्यांना भेटायला तिथे जायचो. त्यांच्या पत्नीला मी मोठी बहीण मानायचो आणि त्या मला राखी बांधायच्या. नंद पूर केशो येथे नागपाल जींच्या वडिलांचीही भेट झाली. एकदा त्यांनी मला सांगितले की, विशन लहानपणापासूनच विनम्र आणि संत स्वभावाचे व्यक्ती होते. मी विचारले, "विशन कोण ?" त्यावर ते हसले. जोवर त्यांच्या वडिलांनी मला सांगितले नव्हते तोवर मला हे माहीत नव्हते की त्यांचे नाव विशन दास होते, कारण आम्ही सगळे नेहमी त्यांना फक्त नागपाल जी याच नावाने ओळखायचो.
     --------------------------------------------------------------

१९७१ मध्ये मी बाबा गुरबचन सिंहजींचा आदेश मानून पटियालाच्या महाविद्यालयातील नोकरी सोडून जम्मूला गेलो. इथे नागपाल जींची बदली मुक्तसर येथे झाली, तेव्हा बाबा गुरबचन सिंह जींनी त्यांना नवनिर्मित भवनमध्ये राहण्यास सांगितले. त्यांनी गुरुची आज्ञा तर मानली पण जोपर्यंत भवनमध्ये राहिले तोपर्यंत ते मासिक भाडे द्यायचे. त्यांचे म्हणणे होते की जर इतर कोणत्याही ठिकाणी भाड्याने राहिलो असतो तर त्याचे भाडे भरावे लागले असते.
त्यांनी भवनमध्ये स्वतःच्या निवासस्थानाच्या विजेच्या तारा उर्वरित भवनच्या विजेच्या तारांपासून वेगळ्या केल्या आणि स्वतःच्या निवासस्थानाचे बिल स्वतःच भरायचे !

पंजाब प्रचार यात्रेदरम्यान मला नेहमी मुक्तसर जाण्याचा आणि नागपालजींच्या चारणांशी राहण्याची संधी मिळायची. त्या वेळी महात्मा सुरजीत सिंह जी विरक देखील मुक्तसरमध्येच रहायचे त्यामुळे तिथे त्यांचेही सान्निध्य मिळायचे.
एकदा बोलता बोलता भवनमध्ये राहण्याचे भाडे देण्यासाठी आणि विजेचे बिल इत्यादी देण्यासाठी मी नागपालजींचे कौतुक केले, तर ते म्हणाले की यात मोठे काही नाही - मी केवळ पिता जींच्या शिकवणुकीचे पालन करत आहे.

संत अमर सिंहजींनी आम्हाला दृढ विश्वासासोबतच प्रामाणिकपणा, सत्यनिष्ठता आणि सिद्धांतांचे दृढतेने आणि कर्मठपणे पालन करण्याची अमूल्य शिकवण नेहमी दिली आणि पूज्य नागपाल जींनी त्या शिकवणीला व्यावहारिकतेत उतरवले व आपल्या जीवनाचे अभिन्न अंग बनवले.

हृदयात सद्गुरुप्रति श्रद्धा आणि सर्वशक्तिमान निरंकारावर विश्वास असणारे असे ते एक महान संत व कुशल प्रबंधकही होते. आपली अधिकृत कार्ये पार पाडण्यात ते कुशल होतेच त्यासोबत विनम्र आणि हृदय शुद्ध असणारे संतही होते. एक कौशल्यपूर्ण प्रशासक (administrator) आणि उच्च पदाधिकारी असूनही त्यांची आध्यात्मिक बाजू आणि संतमती नेहमी प्रबळ राहिली, जी त्यांच्या प्रमाणिकतेतून आणि विनम्रतेतून स्पष्टपणे दिसून येत असे.

त्यांची कमतरता तर भासेलच, पण त्यांच्या गोष्टी आणि त्यांचे गुण - त्यांच्या शब्दांच्या माध्यमातून आणि त्यांच्या सालस, विनम्र व व्यावहारिक जीवनाच्या माध्यमातून सदोदित आपल्या स्मरणात राहतील.
                                ' राजन सचदेव '
                 (मराठी अनुवाद:  प्रज्ञा सावंत जी - मुंबई)


मुक्तसर 1981

रहिमन धागा प्रेम का Rehman dhaaga prem ka - Don't break the string of Love

रहिमन धागा प्रेम का - मत तोड़ो चटकाय
टूटे से फिर जुड़े नहीं - जुड़े तो गांठ पड़ जाय

अर्थ :
बड़ा ही नाजुक है प्रेम का यह धागा। 
इसे तोड़ो मत!  
इसे टूटने न देना। 

एक बार टूट गया तो फिर जुड़ेगा नहीं
और अगर जोड़ भी लिया तो गांठ तो पड़ ही जाएगी।

'Rehman' dhaaga prem kaa - mat todo chatkaaye
Tootay say phir juday nahin - juday to gaanth pad jaaye

The string or cord of love is very subtle and delicate 
Do not let it break. 
Do not break it by pulling it hard or pushing with too many undue expectations - ego, arrogance or negligence, and carelessness.
Once broken, it may not join again - 
and even if it does, a knot will always be there (in the relationship)
          ~Abdul Raheem Khankhana 
"Raheem" ~

Tuesday, August 10, 2021

श्रद्धांजलि एवं संस्मरण - पूज्य वी डी नागपाल जी

श्रीमद्भगवद्‌गीता में भगवान श्री कृष्ण कहते हैं:
                  ' जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु '
अर्थात जिसने जन्म लिया है उसका मरण भी निश्चित है। 
यह प्रकृति का नियम है। जो भी संसार में आता है वो एक दिन संसार से चला जाता है ।
लेकिन कुछ लोग ऐसे होते हैं - जो हमारे मन पर एक अमिट छाप छोड़ जाते हैं - ऐसी खूबसूरत यादें छोड़ जाते हैं जिनसे हम निरन्तर प्रेरणा ले सकते हैं |
ऐसी ही एक महान शख़्सीयत थे आदरणीय श्री वी डी नागपाल जी - जिन्होंने युवावस्था में मेरे विचारों को सही दिशा और मेरे विश्वास को मजबूत करने में एक अहम भूमिका निभायी |

1969 में सरकारी महिला कॉलेज, पटियाला में जूनियर लेक्चरर की पद पर जब मैंने ज्वाइन किया, तो उस समय पूज्य नागपाल जी पंजाब इलेक्ट्रिसिटी बोर्ड में जे. ई. थे। उन्हीं दिनों मेरी मुलाकात पहली दफा उनसे संत निरंकारी सत्संग भवन पटियाला में हुई | 
पिता जी (संत अमर सिंह जी) नागपाल जी के बहुत करीब थे और उनकी बहुत प्रशंसा किया करते थे और उन्हें बहुत मान देते थे।

शनिवार, रविवार और छुट्टियों के दौरान, मुझे पिता जी के साथ उनके प्रचार टूर पर जाने का सौभाग्य मिलने लगा। विसाखी राम पागल जी (अमर जी), सुशील कुमार सेवक जी और बहन आशा जी तो हमेशा ही साथ होते थे और समयानुसार बहुत सी प्रचार यात्राओं में पूज्य नागपाल जी भी साथ होते थे।
एक संगत से दूसरे स्थान पर सत्संग के लिए जाते हुए स्टेशन वैगन में यात्रा के दौरान बातों ही बातों में पिता जी हमें बहुत सी बातें समझाते रहते थे और अक़्सर हमें गहन आध्यात्मिक शिक्षाएँ भी देते रहते थे। 
संगतों के बाद, या जब भी हमें समय मिलता, हम उन की कही हुई बातों पर चर्चा करते - अपने विचारों और अनुभवों को भी एक दूसरे के साथ साँझा करते थे | धीरे धीरे मुझे नागपाल जी से बहुत लगाव हो गया।हालांकि हमारे बीच उम्र का काफी अंतर था - वो मुझसे काफी बड़े थे लेकिन फिर भी हमारे बीच एक दोस्ताना सम्बन्ध क़ायम हो गया - हम अच्छे दोस्त भी बन गए लेकिन फिर भी मेरे दिल में हमेशा उनके लिए आदर और सम्मान रहा। मैं एक बड़े भाई की तरह उनका सम्मान करता था - और उन्होंने हमेशा मुझे एक छोटे भाई की तरह प्यार दिया और जीवन के हर मोड़ पर मेरा मार्गदर्शन किया।

कई बार ऐसा होता है कि एक छोटी सी घटना भी हमारे जीवन में गहरा प्रभाव छोड़ जाती है। 
एक ऐसी ही अविस्मरणीय घटना उन दिनों मेरे साथ हुई - जिसने न केवल मेरे विश्वास को मजबूत किया बल्कि मेरी सोच को हमेशा के लिए बदल दिया। इस घटना का ज़िक्र मैंने कई बार व्यक्तिगत और सामूहिक रुप में और संगतों में भी किया है।

एक बार, एक छोटी सी बात पर पिता जी ने सबके सामने मुझे डांट दिया और ग़ुस्से में बहुत कुछ कह दिया।
मुझे बुरा लगा। मैंने अपमानित महसूस किया। 
हालांकि मैं रोज़ सुबह और शाम संगत में तो जाता रहा लेकिन संगत की समाप्ति पर फ़ौरन वहां से निकल आता और संगत के समय के इलावा भवन पर जाना छोड़ दिया। यहाँ तक कि जब भी पिता जी ने प्रचार टूर पर साथ चलने के लिए कहा तो मैंने व्यस्त होने का बहाना करके टूर पर जाने से मना कर दिया | 
वो समझ गए और एक शाम जब नागपाल जी भवन पर आए तो पिता जी ने उनसे कहा - 'लगता है राजन मुझसे नाराज है। वह आपका बहुत सम्मान करता है और आपको बड़े भाई की तरह मानता है - इसलिए आप उस से बात करें।

नागपाल जी मेरे निवास स्थान पर आए - उन दिनों मैं देसी मेहमानदारी में डॉ. दलीप सिंह जी के घर में किराए पर लिए हुए एक कमरे में रहता था। 
क्योंकि हमारे सम्बन्ध दोस्ताना भी थे इसलिए मैंने नागपाल जी से खुलकर अपने दिल की बाते कीं और कहा कि पिता जी ने ऐसा कहा - पिता जी ने वैसा कहा - पिता जी को ऐसा नहीं कहना चाहिए था -- - - 
वो एकदम मेरी बात को बीच में ही काट कर कहने लगे कि अगर आप ये कहो कि अमर सिंह जी ने यह कहा और वो कहा - तब तो ठीक है। लेकिन एक तरफ तो आप उन्हें पिता जी कह रहे हो और फिर इस तरह शिकायतें भी कर रहे हो?
उन्होंने आगे कहा कि अपने पिता के अलावा किसी को पिता जी कहने का मतलब है कि आप उस व्यक्ति को संसार का सर्वोच्च सम्मान दे रहे हैं।
या तो उन्हें पिता मत कहो और अगर पिता मानते हो तो ज़रा सोचो - क्या पिता के डांटने पर पिता को छोड़ दिया जाता है ? 
इसलिए मेरे दोस्त - या तो उन्हें भाई अमर सिंह जी कह के संबोधित करो - पिता जी नहीं। और अगर वास्तव में उनका पिता जी के रुप में सम्मान करते हो तो उसे अपने कर्म द्वारा प्रकट करो क्योंकि कीमत शब्दों की नहीं - कर्म की होती है। 
यह सुनते ही मैं अवाक रह गया और उसी समय पिता जी के दर्शन करने उनके साथ भवन में चला गया।

यह मेरे जीवन की एक बहुत महत्वपूर्ण घटना थी जिसने मुझे एक छोटी सी बात के लिए एक महान संत अमर सिंह जी से दूर होने से बचा लिया - एक ऐसे संत जिनका मिलना किसी के भी जीवन में एक सौभाग्य की बात थी। 
------- ---- ------ ------- ------- ---- ------ -------

नागपाल जी पटियाला से 10-12 किलोमीटर दूर एक छोटे से कस्बे नंद पुर केशो में परिवार सहित रहते थे। मैं कभी कभी उनसे मिलने वहां जाया करता था। उनकी पत्नी को मैं अपनी बड़ी दीदी मानता था और वो मुझे राखी बांधतीं थीं। 
नंद पुर केशो में ही नागपाल जी के पिता जी से भी मिलना हुआ। 
एक बार उन्होंने मुझ से कहा कि विशन बचपन से ही विनम्र और सन्त स्वभाव वाला था। 
मैंने पूछा 'विशन कौन ?' 
वे हँस पड़े |
उनके पिता जी के बताने से पहले मैं नहीं जानता था कि उनका नाम विशन दास था - क्योंकि हम सब उन्हें हमेशा सिर्फ नागपाल जी के नाम से ही जानते थे।
            ---------------------------------
1971 में मैं बाबा गुरबचन सिंह जी महाराज के आदेश से पटियाला कॉलेज की सर्विस छोड़ कर जम्मू चला गया। 
इधर नागपाल जी का स्थानांतरण मुक्तसर हो गया और बाबा गुरबचन सिंह जी ने उन्हें वहां के नवनिर्मित भवन में रहने का आदेश दिया। 
उन्होंने गुरु की आज्ञा तो मानी लेकिन जब तक भवन में रहे - मासिक किराया देते रहे। उनका कहना था कि अगर कहीं और किराए पर रहते तो वहां भी तो किराया देना पड़ता। 
यहां तक ​​कि उन्होंने भवन में रिहायशी हिस्से (portion) की बिजली की तारों को भवन के बाकी हिस्सों से अलग करवा दिया और अपने हिस्से के बिजली बिल का भुगतान स्वयं करते रहे | 
पंजाब प्रचार टूर के दौरान मुझे अक़्सर ही मुक्तसर जाने और नागपाल जी के चरणों में रहने का सुअवसर भी मिलता रहा। उन दिनों महात्मा सुरजीत सिंह जी विरक भी मुक्तसर में ही रहते थे इसलिए उनका सानिध्य भी वहां मिलता रहा। 
एक बार बातों बातों में ही मैंने नागपाल जी से भवन में रहने का किराया देने और बिजली के बिल इत्यादी देने के लिए उनकी प्रशंसा की तो वो कहने लगे कि ये कोई बड़ी बात नहीं है - मैं तो सिर्फ पिता जी की शिक्षाओं का पालन कर रहा हूं। 

दृढ़ विश्वास के साथ साथ ईमानदारी, सत्यनिष्ठा और अपने सिद्धांतों का दृढ़ता और कर्मठता से पालन करना - ये कुछ ऐसी अनमोल शिक्षाएं थीं जो पिता संत अमर सिंह जी ने हमेशा हमें सिखाईं और पूज्य नागपाल जी ने उन शिक्षाओं को व्यवहारिक रुप से अपनाया और अपने जीवन का एक अभिन्न अंग बना लिया।

वे एक महान संत होने के साथ एक कुशल प्रबंधक भी थे जिन के हृदय में सतगुरु के प्रति श्रद्धा और सर्वशक्तिमान निरंकार पर पूर्ण भरोसा एवं विश्वास था। 
जहां वह अपने आधिकारिक कर्तव्यों को निभाने में कुशल थे वहीं एक विनम्र और शुद्ध हृदय संत भी थे।  एक कुशल प्रबंधक और उच्च पदाधिकारी होते हुए भी उनका आध्यात्मिक पक्ष और संत स्वभाव हमेशा प्रबल रहा जो कि उनकी ईमानदारी और विनम्रता के रुप में साफ़ झलकता था |

उनकी कमी तो खलेगी - लेकिन उनकी बातें और उनके गुण - उनके शब्दों के ज़रिये से - और उनके सरल, विनम्र और व्यावहारिक जीवन के माध्यम से हमेशा हमारी स्मृति में बने रहेंगे।
' राजन सचदेव '



मुक्तसर 1981


दीपावली - प्रकाश का पर्व - केवल घर को नहीं, मन को भी प्रकाशित करें

दीपावली - प्रकाश का पर्व केवल घरों को नहीं, मन को भी प्रकाशित करें  दीपावली, जिसे आम तौर पर दिवाली भी कहा जाता है, भारत के सबसे महत्वपूर्ण स...